خبرگزاری مهر، گروه استان ها، زهرا ژرفی مهر: نقشهای ۱۳۴ ساله از روزگار قاجار، اینبار از دل آرشیوهای تبریز سر برآورده و حقیقتی را دوباره یادآوری میکند.نام «خلیج فارس» از قرنها پیش بر پهنه جنوب ایران نشسته و در معتبرترین اسناد جغرافیایی ثبت شده است. این سند، همراه با مجموعهای از نقشههای کهنتر، بخش مهمی از حافظه تاریخی یک نام کهن را روایت میکند.
میراثی که از دل تبریز برخاست
نقشههای تاریخی، حافظه زنده یک سرزمیناند؛ روایتگر روزگاری که مرزها، نامها و زبان جغرافیا در آنها ثبت میشد تا آیندگان بدانند که هر پهنه چه تاریخی را با خود حمل میکند. یکی از این اسناد ارزشمند، نقشهای است مربوط به ۱۳۴ سال پیش که در تبریز نگهداری میشود و عنوان «خلیج فارس» با صراحت کامل در آن حک شده است؛ گواهی روشن از قدمت نامی که قرنها بر این آبراه نشسته است.
این نقشه از نخستین نمونههای رسمی «ممالک محروسه ایران» در دوره قاجار است و در زمانهای رسم شد که دانش نقشهنگاری در ایران در حال گذار و ارتقا بود. ارزش اصلی آن تنها در قدمت نیست، بلکه در استاندارد علمی و اتکای آن به نسخههای اروپایی معتبر است؛ امری که نشان میدهد نام تاریخی این پهنه، در نقشههای غربی و شرقی یکسان تثبیت شده بود.
نامی که از دل اسناد میگذرد و نمیمیرد
وجود نام «خلیج فارس» در این نقشه، تنها یک ثبت جغرافیایی نیست؛ بلکه نشاندهنده استمرار یک میراث معنوی و ملی است. این نام در دورههای مختلف، نهتنها در منابع ایرانی، بلکه در نقشههای معتبر اروپایی نیز تکرار شده و در هیچیک از آنها صورت دیگری از این عنوان دیده نمیشود.
در کنار این سند، مجموعهای از نقشههای قدیمی دیگر در کتابخانه ملی شمالغرب ایران نگهداری میشود؛ آثاری که برخی از آنها بیش از ۲۲۰ سال قدمت دارند. این نقشهها به زبانهای فارسی و انگلیسی عبارت «خلیج فارس» را بر خود دارند و هرکدام بهتنهایی سندی مستقل بر اصالت این نام تاریخی هستند.
میراث رنگی ۱۲۷۷؛ نقشهای که جنوب را دوباره روایت کرد
یکی از مهمترین این اسناد، نقشهای است مربوط به سال ۱۲۷۷ هجری شمسی؛ از نخستین نقشههای برجستهنمای ایران است. در بخش جنوبی آن، دو عنوان آشنا «خلیج فارس» و «دریای بندر بوشهر» دیده میشود. این نقشه، نمونهای کمنظیر از هنر و دقت نقشهبرداری ایرانی در اواخر دوره قاجار است و نشان میدهد که نامگذاری جغرافیایی در آن دوران، چقدر با حافظه تاریخی هماهنگ بوده است.
اروپا نیز شهادت داد؛ «Persian Gulf» در نقشههای ۱۸۰۱ میلادی
در مجموعه اسناد تبریز، سه نقشه رنگی دیگر نیز قرار دارد؛ آثاری که توسط جغرافیدانان و نقشهنگاران اروپایی ترسیم شدهاند. قدیمیترین آنها متعلق به اول ژانویه ۱۸۰۱ میلادی است و در آن، عنوان «Persian Gulf» با وضوحی کامل درج شده است.
این اسناد نشان میدهند که در منابع غربی نیز، نام این پهنه آبی از قرنها پیش بهصورت رسمی و یگانه ثبت شده و هیچ جایگزینی برای آن وجود نداشته است.
خلیج فارس؛ نامی فراتر از یک عنوان جغرافیایی
نامها بار معنایی دارند. «خلیج فارس» تنها یک عبارت روی نقشه نیست؛ بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ایران است؛ نامی که در اسناد، نقشهها، سفرنامهها و نوشتههای قرون متمادی تکرار شده و اعتبار خود را از گذشتهای ریشهدار گرفته است.
وقتی نقشههای ایرانی و اروپایی یکصدا نامی واحد را ثبت کردهاند، تاریخ نیز داوری خود را انجام داده است. این پهنه آبی، از گذشته تا امروز، با نام «خلیج فارس» شناخته شده و این عنوان در حافظه علمی جهان ثبت شده است.
وقتی نقشهها سخن میگویند
سندی که امروز در تبریز نگهداری میشود، نه فقط یک نقشه کهنه، بلکه برگ روشن از دفتر هویت جغرافیایی ایران است؛ صدای رسای گذشته که میگوید: «این نام، ریشه در تاریخ دارد. و تا زمانی که این اسناد باقی است، تاریخ زنده باقی خواهد ماند.
نظر شما